Otizmli çocuklarda duyusal işlemleme: sesler, dokular ve ışıklar neden bunaltır ve evde işe yarayan pratik stratejiler

Saç kurutma makinesinde çığlık atan, yalnızca tek bir pantolonu giyen, her şeyi çiğneyen, dakikalarca dönen ya da üç yiyecek dışında her yemeği reddeden bir çocuk zorluk çıkarmıyor. Duyusal bilgiyi farklı işleyen bir bedende yaşıyor ve davranışı bu deneyime verilen makul bir yanıt. Duyusal farklılıklar otizmli çocukların büyük çoğunluğunu ve DEHB'li ya da gelişimsel gecikmeli birçok çocuğu etkiler. Bu rehber başlıca örüntüleri, bunları çocuğunuzda nasıl tanıyacağınızı ve iş-uğraşı becerileri uzmanlarının kullandığı — çoğuna evde başlayabileceğiniz — stratejileri açıklar.

Duyusal işlemleme ne demek

Beyin sekiz duyudan sürekli bir bilgi akışı alır: görme, işitme, dokunma, tat, koku, denge (vestibüler), beden konumu (propriyosepsiyon) ve açlık ile ağrı gibi iç sinyaller (interosepsiyon). Tipik olarak beyin bu akışı otomatik biçimde süzer; önemsiz olanı kısar, önemli olanı açar.

Birçok otizmli çocukta bu süzgeç farklı çalışır. Bazı girdiler çok güçlü gelir (aşırı tepki): bir kıyafet etiketi zımpara gibi hisseder, elektrikli süpürge acı verir, floresan ışığın titremesi görünür hale gelir. Diğerleri çok zayıf gelir (yetersiz tepki): çocuk çağrıldığını fark etmez, çarptığını hissetmez ya da bedeninin nerede olduğunu hissetmek için sürekli hareket etmesi gerekir. Çoğu çocuk bir karışımdır — bazı duyularda aşırı, bazılarında yetersiz tepkili — ve örüntü yorgunluk, açlık ve stresle değişebilir.

Aşırı tepkinin belirtileri

• İşitme: kulaklarını kapatır, el kurutucularında, blenderlerde, sirenlerde, şarkıda ya da kalabalık odalarda paniğe kapılır; kimsenin duymadığı sesleri fark eder.
• Dokunma: etiketlerden, dikişlerden, çoraplardan, saç kesiminden, tırnak kesiminden, diş fırçalamadan, kirli ellerden nefret eder; sarılmadan ya da hafif dokunuştan kaçar ama sıkı basıncı kabul edebilir.
• Tat ve koku: aşırı seçici yeme, dokularda ya da kokularda öğürme, karışık yiyecekleri reddetme, parfümlere ve temizlik ürünlerine güçlü tepkiler.
• Görme: parlak ya da titreyen ışıkta huzursuzluk, görsel olarak yoğun ortamlardan kaçınma, loş odaları tercih etme.
• Hareket: salıncaktan, kaydıraktan, kucağa alınmaktan, merdivenden ya da yürüyen merdivenden korkma; araba tutması; ayaklarının yerden kesilmesinden kaçınma.

Yetersiz tepkinin ve duyusal arayışın belirtileri

• Sürekli hareket: dönme, zıplama, eşyalara çarpma, tırmanma, daireler çizerek koşma.
• Basınç arayışı: dar alanlara sıkışma, ağır battaniye isteme, sert oyunlardan hoşlanma, nesneleri, kıyafetleri ve elleri ısırma ya da çiğneme.
• Fark etmeme: adına geç tepki verme, acıya, soğuğa ya da sıcağa tepki vermeme, bezin ıslandığına ya da acıktığına dair ipuçlarını kaçırma.
• Görsel arayış: dönen nesnelere, ışıklara ve vantilatörlere bakma, nesneleri gözünün kenarından izleme, oyuncakları boylu boyunca bakmak için sıraya dizme.
• Ses arayışı: yüksek sesle tekrarlayan sesler çıkarma, sesi açma, nesneleri vurma.

Arayış davranışları, çocuğun sinir sistemine düzenli hissetmek için ihtiyaç duyduğu girdiyi verme çabasıdır. Bunlar yaramazlık değildir ve genellikle onları durdurarak değil, girdiyi planlı biçimde sağlayarak azalır.

Duyusal farklılıklar krizleri ve seçici yemeyi nasıl tetikler

Kriz (meltdown), öfke nöbetinden farklıdır. Öfke nöbeti, çocuk istediğini aldığında sona eren bir stratejidir. Kriz ise bunalmış ve kendi başına toparlanamayan bir sinir sistemidir; çocuğa istediğini vermek onu sona erdirmez. Küçük otizmli çocuklardaki çoğu kriz, duyusal girdinin birikmesinin ardından gelir — aynı öğleden sonra gürültülü bir market, kaşındıran kıyafetler, açlık ve rutinde bir değişiklik — ve son tetikleyici yalnızca bardağı taşıran damladır.

Seçici yeme de aynı mantığı izler. Yiyecekler yalnızca tat için değil; doku, koku, sıcaklık, renk ya da tabakta karışma biçimleri nedeniyle reddedilir. Yemeye zorlamak reddi pekiştirme eğilimindedir. İlerleme, öğünlerin çevresindeki duyusal yükü azaltmaktan, aynı yiyecekleri baskı olmadan tekrar tekrar sunmaktan ve toleransı küçük adımlarla inşa etmekten gelir. Sindirim rahatsızlığı da mevcutsa EICADD'nin sindirim sistemi protokolü bunu erken müdahale planının parçası olarak ele alır, çünkü yemekten sonra rahatsızlık duyan bir çocuk yemekten kaçınır.

Evde işe yarayan stratejiler

• İki hafta boyunca bir duyusal günlük tutun: her kriz ya da reddin öncesinde ne olduğunu not edin. Örüntüler genellikle günler içinde belirir.
• Azaltabildiğinizi azaltın: etiketleri kesin, dikişsiz çorap alın, kokusuz ürünler kullanın, gürültülü cihazlardan önce uyarın, gürültülü yerlerde kulaklık sunun, ışığı kısın.
• Girdiyi bir programa göre sağlayın: arayış içindeki bir çocuk için birkaç saatte bir ağır iş patlamaları planlayın — dolu bir kutuyu itmek, hayvan yürüyüşleri, şiltede zıplamak, alışveriş taşımak, masada ağırlıklı bir kucak yastığı.
• Sakinleştirmek için derin basınç kullanın: sıkı sarılmalar, çocuğu battaniyeye sarmak, geceleri ağır bir battaniye. Hafif dokunuş tedirgin etme, sıkı basınç yatıştırma eğilimindedir.
• Bir sakinlik köşesi kurun: loş ışıklı, birkaç sevilen nesnenin bulunduğu ve hiçbir talebin olmadığı küçük bir çadır ya da alan; çocuk aşırı yüklenmeye ulaşmadan oraya gidebilir.
• Yeni duyumları kademeli ve oyunla tanıtın, asla zorla değil: tabakta yeni bir yiyecek ama yenmesi zorunlu değil, üç kısa ziyarete bölünmüş bir saç kesimi, titreşimli fırçayla önce elde diş fırçalama.
• Rutini koruyun ve değişikliğe resimlerle ya da basit bir görsel programla hazırlayın; öngörülebilirlik temel yükü düşürür.
• Uykuya ve açlığa dikkat edin. Her ikisi de çocuğun aşırı yüklenme eşiğini çarpıcı biçimde düşürür.

İş-uğraşı becerileri seanslarının katkısı

Bir iş-uğraşı becerileri uzmanı hangi duyuların aşırı ve yetersiz tepki verdiğini değerlendirir, bir "duyusal diyet" — çocuğunuza özel planlı bir günlük girdi programı — tasarlar ve duyusal farklılıkların engellediği pratik beceriler üzerinde çalışır: giyinme, beslenme, diş fırçalama, saç kesimine tolerans, el yazısı ve grup etkinliklerine katılma. EICADD'de bu seanslar birebirdir, lisanslı uzmanlar tarafından verilir ve tüm planın aynı yönde ilerlemesi için konuşma, davranış ve nörofeedback seanslarıyla koordine edilir.

Duyusal farklılıklar ortadan kalkmaz, ancak çocuğun bunlarla başa çıkma becerisi bir yılda muazzam ölçüde değişebilir. Bu çalışma ne kadar erken başlarsa, geri alınması gereken kaçınma alışkanlıkları o kadar az olur.

Sık sorulan sorular

İnceleyenDr. Noraldin Al-Deri

Genetik uzmanı, otizm araştırmacısı ve AiDi cihazının mucidi