Otizm, DEHB ya da gelişimsel gecikme? Üçü nasıl örtüşür, nasıl ayrılır ve doğru bir değerlendirme neden her şeyi değiştirir

Otizm belirtilerini araştıran ebeveynler genellikle DEHB'yi de tarif eden bir liste, sonra da global gelişimsel gecikmeyi tarif eden bir başkasını bulur. Bu tesadüf değil: yaşamın ilk yıllarında bu üç durum dışarıdan neredeyse aynı görünebilir ve sıklıkla bir arada bulunur. Bu makale her birinin gerçekte ne olduğunu, nerede örtüştüklerini, onları neyin ayırdığını ve yanlış bir etiket üzerine kurulan müdahale planının neden en önemli ayları boşa harcadığını açıklıyor.

Üç durum, örtüşen tek bir tablo

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve global gelişimsel gecikme (GGG) nörogelişimsel durumlardır: erken çocuklukta ortaya çıkan, beynin gelişme biçimindeki farklılıklar. Tek bir nedeni olan hastalıklar değildir ve ebeveynlik tarzının, ekranların ya da aşıların sonucu da değildir.

Küçük bir çocukta her birinin görünen yüzü şaşırtıcı derecede benzer olabilir. Adına tepki vermeyen bir çocuk sosyal ipuçlarını işlemiyor olabilir (otizm), bir şeye dalmış olup dikkatini kaydıramıyor olabilir (DEHB) ya da bir ismin kendisini ifade ettiğini henüz anlamıyor olabilir (gecikme). İki yaşında konuşmayan bir çocukta üçünden herhangi biri olabilir — ya da bir işitme sorunu, ya da yalnızca geç konuşma.

Otizmli çocukların kabaca yarısı DEHB ölçütlerini de karşılar ve her iki durumdan birine sahip birçok çocukta en az bir gelişim alanında gecikme vardır. Dolayısıyla soru nadiren "hangisi?" olur; çoğu zaman "hangi kombinasyon ve hangi oranlarda?" sorusudur.

Otizm spektrum bozukluğu nedir

Otizm, erken dönemde ortaya çıkan ve kalıcı olan iki özellik kümesiyle tanımlanır. Birincisi sosyal iletişim ve etkileşimde güçlük: ilgi ve duygu paylaşımının azalması, göz teması, jest ve yüz ifadesinde farklılıklar ve yaşa uygun ilişkiler kurmada zorluk. İkincisi kısıtlı, tekrarlayıcı davranış, ilgi veya etkinlik örüntüleri: tekrarlayan hareketler ya da konuşma, aynılıkta ısrar, yoğun biçimde odaklanılmış ilgi alanları ve duyusal uyaranlara alışılmadık tepkiler.

Tanı için her iki kümenin de bulunması gerekir, ancak yoğunlukları çok büyük farklılıklar gösterebilir. Bir çocuk belirgin tekrarlayan hareketlerle birlikte konuşmuyor olabilir ya da akıcı konuşan, akademik olarak yetkin, ince sosyal farklılıklar ve yoğun ilgi alanları taşıyan biri olabilir. "Spektrum" sözcüğü işte bu aralığı ifade eder.

Otizmdeki temel güçlük sosyal dikkatin kendisidir — yüzlerin, seslerin ve ortak etkinliklerin çoğu bebek üzerinde doğuştan itibaren yarattığı çekim. Bu çekim zayıf olduğunda çocuk, sonraki her sosyal beceri için daha az pratik yapar.

DEHB nedir

DEHB, beynin dikkati, hareketliliği ve dürtüleri düzenleyen sistemlerindeki bir farklılıktır. DEHB'li çocuklar dikkat verebilir — ilgilerini çeken şeylere çoğu zaman yoğun biçimde — ancak dikkati istendiğinde yönlendirmekte ve sürdürmekte, dürtüleri bastırmakta ve hareketlilik düzeylerini ayarlamakta zorlanırlar.

Küçük çocuklarda DEHB'yi güvenilir biçimde tanılamak zordur, çünkü iki yaşındaki çocukların çoğu dürtüsel ve hareketlidir. Öne çıkan şey derece ve sürekliliktir: hiçbir etkinlikte birkaç saniyeden fazla kalamayan, yorgunken bile sürekli hareket halinde olan, her seferinde bakmadan davranan ve davranışı her ortamda aynı olan bir çocuk.

Önemli olan şu: yalnızca DEHB'si olan bir çocuk genellikle sosyal etkileşim kurmak ister. İşaret eder, paylaşır, taklit eder ve diğer çocukları arar — bunu belki fazla hızlı, fazla sert ya da sırasını beklemeden yapar. Sosyal motivasyon yerindedir; eksik olan öz düzenlemedir.

Global gelişimsel gecikme nedir

Global gelişimsel gecikme, belirli bir tanıdan çok tanımlayıcı bir terimdir. Beş yaşın altındaki bir çocuğun iki veya daha fazla alanda — motor beceriler, konuşma ve dil, biliş, sosyal beceriler ya da günlük yaşam becerileri — anlamlı derecede geride olduğu anlamına gelir. Çocuk resmi zekâ testi için çok küçük olduğunda kullanılır ve ileride zihinsel yetersizlik, otizm ya da genetik bir durum gibi daha belirli bir tanıyla değiştirilebilir.

Gecikmenin ayırt edici özelliği, gelişimin tipik sırayı izlemesi ama daha yavaş ilerlemesidir. 18 aylık düzeyinde olan GGG'li bir çocuk, üç yaşında bile genellikle 18 aylık bir çocuğun sosyal becerilerini — işaret etme, paylaşma ve taklit — gösterir. Otizmde ise gelişim dengesizdir: bir çocuk blokları dört yaşındaki gibi üst üste dizip dikkati bir yaşındaki gibi paylaşabilir.

GGG'nin çoğu zaman tanımlanabilir bir nedeni olduğundan — genetik bir varyant, metabolik bir durum, doğum çevresinde bir hasar — bunu doğru biçimde araştırmak önemlidir. Genetik testler bu çocukların anlamlı bir bölümünde tedavi yaklaşımını değiştirir.

Onları gerçekten ayıran farklar

• Sosyal motivasyon: DEHB'de ve genellikle GGG'de yerinde; otizmde azalmış.
• Gelişim örüntüsü: GGG'de yavaş ama tipik; otizmde dengesiz ve atipik; DEHB'de öz düzenleme dışında büyük ölçüde tipik.
• Tekrarlayan davranış ve aynılıkta ısrar: otizmin tanımlayıcı özelliği; tek başına DEHB veya GGG için karakteristik değil.
• Dikkat: DEHB'de yönlendirmesi ve sürdürmesi zor; otizmde tercih edilen ilgi alanlarında çoğu zaman yoğun biçimde sürdürülür; GGG'de gelişim düzeyine uygun.
• İsme tepki: otizmde zayıf; DEHB'de değişken (çocuk kopuk değil, dikkati dağınık); GGG'de gelişim yaşına göre genellikle mevcut.
• Duyusal farklılıklar: otizmde yaygın ve çoğu zaman belirgin; DEHB'de mevcut ama daha az merkezi.
• Oyun: otizmde hayali oyun sınırlı; DEHB'de kısa ve sürekli değişen; GGG'de yaşına göre daha basit ama sosyal olarak tipik.

Bunlar eğilimlerdir, kural değil. Klinisyenlerin bu ayrımları yapmak için yıllarca eğitim almasının nedeni, gerçek çocukların nadiren tek bir sütuna sığmasıdır. Bu kadar çok çocuğun yanlış sınıflandırılmasının nedeni de yorgun bir çocuğun yabancı bir odada 20 dakika gözlemlenmesinin bu ayrım için zayıf bir temel olmasıdır.

Etiket neden tedaviyi belirler

Bir müdahale planı, ancak altındaki değerlendirme kadar iyidir. Sorun dikkatmiş gibi ele alınan otizmli bir çocuk, öz düzenlemeye yönelik stratejiler alırken temel güçlük — sosyal iletişim — el değmeden kalır. Otizmliymiş gibi ele alınan DEHB'li bir çocuk, zaten sahip olduğu becerileri hedefleyen programlarda yıllar geçirebilir. Gecikmesinin tedavi edilebilir metabolik ya da sindirimsel bir nedeni olan bir çocuk, neden etkisini sürdürürken davranış terapisi alabilir.

EICADD'nin değerlendirmesinin bir etikette durmamasının nedeni budur. AiDi seansı otizmi, DEHB'yi, zihinsel yetersizliği ve gelişimsel gecikmeyi %99,8 doğrulukla birbirinden ayırır; bunu dört aylıktan itibaren, 6,5 dakikada, çocuğun konuşmasını ya da yönergeleri izlemesini gerektirmeden yapar. Çıktısı ardından hangi genetik, sindirim veya gelişimsel testlerin bu çocuk için gerçekten bilgi katacağını belirler; böylece plan yalnızca davranışları değil, nedenleri hedefler.

Birden fazla durumu olan çocuklar — ki bu yaygındır — oranları yansıtan bir plan alır: çalışmanın ne kadarı sosyal iletişime, ne kadarı öz düzenlemeye, ne kadarı altta yatan tıbbi tabloya ayrılacak.

Ebeveynler şimdi ne yapabilir

Çocuğunuz üçünden herhangi birine ait olabilecek belirtiler gösteriyorsa, soruyu evde çözmeye çalışmayın; örtüşme gerçektir ve risk yüksektir. Sizi endişelendiren davranışların kısa bir kaydını tutun, birkaç dakikalık sıradan oyun ve yemek zamanını videoya çekin ve yalnızca birini doğrulamak yerine durumları birbirinden ayırmak üzere tasarlanmış bir değerlendirme için randevu alın.

Sonra, sonuç ne olursa olsun, başlayın. Bu durumların her biri erken, spesifik ve tutarlı müdahaleye yanıt verir; hiçbiri beklemeye yanıt vermez.

Sık sorulan sorular

İnceleyenDr. Noraldin Al-Deri

Genetik uzmanı, otizm araştırmacısı ve AiDi cihazının mucidi