+971 585 260 608
+962 779 308 282
Çocuğuna daha sonra otizm tanısı konulan ebeveynlerin çoğu aynı şeyi söyler: bir şeyler fark etmişlerdi ama beklemeleri söylendi. Bu rehber, araştırmaların otizm spektrum bozukluğuyla ilişkilendirdiği belirtileri yaşamın ilk aylarından üç yaşa kadar her yaş dilimi için tek tek ele alıyor; böylece bir değerlendirmenin gerekli olup olmadığına güvenle karar verebilirsiniz. Klinisyenler için değil, ebeveynler için yazıldı ve ailelere değerli aylar kaybettiren belirsiz teselli cümlelerinden bilinçli olarak kaçınıyor.
İlk belirtiler neden bu kadar önemli
Beyin, temel bağlantılarının büyük kısmını ilk üç yılda kurar. Sosyal dikkat, ortak dikkat, taklit ve erken dil becerilerinin tümü bu altyapının üzerine oturur ve her biri bir öncekine bağlıdır. Altı aylık bir bebek yüzlere ya da seslere ilgi göstermiyorsa, normalde bu dikkatten filizlenen beceriler — işaret etme, gösterme, karşılıklı agulama — ya geç gelir ya da hiç gelmez.
İşte bu yüzden çocuğun müdahaleye başladığı yaş, sonuçları neredeyse diğer tüm tekil etkenlerden daha iyi öngörür. 30 saatlik hedefe yönelik çalışma almış iki yaşındaki bir çocuğun gidişatı, aynı programa dört yaşında başlayan bir çocuğunkinden farklıdır. Bunların hiçbiri geç başlamanın umutsuz olduğu anlamına gelmez; erken başlamanın sonradan telafi edilemeyecek gerçek bir avantaj olduğu anlamına gelir.
Otizm belirtileri bir hüküm de değildir. Aşağıdaki davranışların birçoğu, sonradan işitme sorunu, dil gecikmesi, duyusal farklılık taşıdığı ya da hiçbir sorunu olmadığı anlaşılan çocuklarda da görülür. Bunları fark etmenin amacı bir bebeği etiketlemek değil, neler olup bittiği her ne ise ele alınabilmesi için hızla doğru bir değerlendirme yaptırmaktır.
4–8 ay arasındaki belirtiler
Bu yaşta otizm yalnızca gözlemle tanılanamaz, ancak en erken farklılıklar şimdiden ölçülebilir durumdadır. Otizmli çocukların küçük kardeşlerini izleyen araştırmacılar, altı aylıkken yüzlere ve gözlere azalmış dikkatin, bebek diğer açılardan memnun görünse bile en güçlü erken belirteçlerden biri olduğunu bulmuştur.
- Beslenme, alt değiştirme veya oyun sırasında sürekli göz temasının az olması ya da hiç olmaması.
- Yaklaşık 4 aylıkken, ebeveynin gülümsemesine veya sesine karşılık sosyal gülümsemenin olmaması.
- Karşılıklı ses oyununun sınırlı olması ya da hiç olmaması — bebeğin size yanıt olarak agulamaması veya babıldamaması.
- 6–8 aylıkken kendi adına zayıf tepki vermesi, diğer seslere ise normal tepki göstermesi (bu, işitmenin tek açıklama olmasını dışlar).
- Nesnelere, ışıklara veya desenlere kıyasla insanlara daha az ilgi göstermesi.
- Alışılmadık derecede sakin ya da alışılmadık derecede zor yatışan bir bebek olması ve ebeveyni pek bir teselli kaynağı olarak kullanmaması.
Birçok merkez bu kadar küçük bir çocuğu değerlendirmez. EICADD'nin AiDi değerlendirmesi tam da bu dönem için tasarlandı: 6,5 dakikalık bir seansta çocuğun istemsiz tepkilerini ölçer; bebekten konuşma, yönerge anlama ya da iş birliği beklemez.
9–12 ay arasındaki belirtiler
İlk yılın sonu, ortak dikkatin — bir şeye duyulan ilgiyi başka biriyle paylaşabilme becerisinin — ortaya çıkması gereken dönemdir. Tipik gelişen bir bebek işaret ettiğiniz yere bakar, bakışınızı izler ve size bir şeyler göstermek için işaret etmeye başlar. Bu becerinin yokluğu, otizmin en tutarlı tek erken belirtisidir.
- Odanın öbür ucundaki bir nesneye doğru işaretinizi veya bakışınızı izlememesi.
- 12 aylıkken işaret etmemesi, el sallamaması, kucağa alınmak için kollarını uzatmaması veya başka jestler kullanmaması.
- 12 aylıkken ünsüzlerle babıldamaması ("ba-ba", "da-da").
- Adı söylendiğinde tutarlı biçimde dönmemesi.
- Ortak dikkat için size nesne göstermemesi ya da getirmemesi.
- El çırpma veya ce-e gibi basit hareketleri taklit etmemesi.
- Ellerle, parmaklarla veya tüm bedenle tekrarlayan hareketler ya da alışılmadık duruşlar.
Tek bir eksik beceri belirleyici değildir. Birkaçının bir arada görülmesi — özellikle işaret etmeme, isme tepki vermeme ve babıldamamanın birlikte olması — altı ay sonraya kontrol yerine hemen bir değerlendirme için randevu almak için güçlü bir nedendir.
12–24 ay arasındaki belirtiler
İkinci yıl, çoğu ebeveynin ilk kez endişelenmeye başladığı dönemdir; genellikle de kelimeler gelmediği için. Dil gecikmesi tek başına otizm değildir. Otizmi ayırt eden şey, dilin sosyal temellerinin — jest, taklit ve ortak dikkatin — de eksik ya da kırılgan olmasıdır.
- 16 aylıkken tek kelime ya da 24 aylıkken iki kelimelik ifade kullanmaması.
- Daha önce sahip olduğu kelimeleri veya becerileri kaybetmesi (gerileme). Bu, otizmli çocukların kabaca dörtte birinde, genellikle 15–24 ay arasında görülür ve her zaman acil değerlendirme gerektirir.
- Çok sınırlı hayali oyun — bebeği besler gibi yapmama, bir bloğu araba gibi kullanmama.
- Oyuncakları sıraya dizme, tekerlekleri çevirme ya da oyuncağın bütününden çok parçalarına yoğun ilgi gösterme.
- Rutinde veya ortamda küçük değişikliklerde şiddetli huzursuzluk.
- Duyusal farklılıklar: sıradan seslerde kulaklarını kapatma, bebeklik dönemi geçtikten çok sonra bile nesneleri ağzına götürme, dönme veya basınç arayışı ya da acıya veya sıcaklığa kayıtsızlık.
- Bir yetişkinin elini araç gibi kullanma (işaret etmek ya da istemek yerine sizi buzdolabına çekmesi).
- Kelimeleri veya cümleleri iletişim amacıyla kullanmadan tekrar etmesi.
Çocuğunuz 16–30 aylık arasındaysa, M-CHAT-R tarama anketi kendi başınıza tamamlayabileceğiniz yararlı bir ilk adımdır. Pozitif bir tarama sonucu tanı değildir, ancak resmi bir değerlendirmenin gerekli olduğu anlamına gelir.
2–3 yaş arasındaki belirtiler
Bu yaşa gelindiğinde, sosyal iletişimdeki farklılıklar adı konmamış olsa bile çocukla zaman geçiren herkes tarafından genellikle görülebilir. Çocuklar kelimelere sahip olabilir ama bunları paylaşmak yerine çoğunlukla istemek için kullanır; diğer çocuklarla değil, yanlarında oynayabilir; rutinler ve tekrarlayan davranışlar da çoğu zaman daha belirgin hale gelir.
- Diğer çocuklara az ilgi göstermesi ya da ilgi duysa da nasıl katılacağını bilmemesi.
- Konuşmanın var olması ama alışılmadık olması: çizgi filmlerden ezberlenmiş kalıp cümleler, ters çevrilmiş zamirler ("ben meyve suyu istiyorum" yerine "sen meyve suyu istiyorsun") ya da düz veya şarkı söyler gibi bir ton.
- Rutinin parçası olmayan basit iki aşamalı yönergelerde zorlanması.
- Duyusal uyaranlar veya değişiklik nedeniyle, duruma göre orantısız öfke krizleri.
- Diğer oyunları gölgede bırakan kısıtlı, yoğun ilgi alanları — harfler, sayılar, logolar, belirli videolar.
- Özellikle heyecanlandığında veya stres altındayken el çırpma, parmak ucunda yürüme, sallanma ya da dönme.
Kız çocuklarında sıklıkla gözden kaçan belirtiler
Kız çocuklarına ortalama olarak erkeklerden daha geç tanı konur; bunun bir nedeni belirtilerinin farklı görünebilmesidir. Birçok kız çocuğu akranlarını ortama karışacak kadar iyi taklit eder, yıkıcı olmaktan çok sessizdir ve yaşına uygun görünen (hayvanlar, oyuncak bebekler, sevdiği bir dizi) ancak alışılmadık bir yoğunlukla sürdürülen ilgi alanlarına sahiptir. Kaygı, seçici yeme ve sosyal ortamlardan sonra yaşanan tükenmişlik çoğu zaman öne çıkan sorunlardır.
Kızınız sosyal olarak katılımcı olmaktan çok gözlemci duruyorsa, kreşten çok evde zorlanıyorsa ve güçlü rutinleri varsa, "klasik" belirtilerin yokluğu bu soruyu kapatmamalıdır.
Bu belirtileri fark ederseniz ne yapmalısınız
Gördüklerinizi yaklaşık yaşlarla birlikte not edin. Birkaç dakikalık sıradan bir oyunu videoya çekin; bu, bir değerlendirici için her türlü anlatımdan daha değerlidir. Ardından bir değerlendirme için randevu alın — bir kontrol için değil. "Bekleyip görelim" tavsiyesi, 18 aylıkken müdahaleye başlayabilecek bir çocuğun dört yaşında başlamasının en yaygın nedenidir.
EICADD'de değerlendirme, ayrıntılı bir gelişim öyküsü ve 6,5 dakika süren, çocuğun konuşmasını gerektirmeyen AiDi seansıyla başlar. Sonuçları, tablonun otizme, DEHB'ye, zihinsel yetersizliğe mi yoksa gelişimsel gecikmeye mi işaret ettiğini ve sonraki adımda hangi genetik, sindirim veya gelişimsel testlerin yapılmaya değer olduğunu ekibe gösterir. Buradan hareketle kişiye özel bir müdahale planı oluşturulur ve çocuğunuz ilerledikçe bu plan güncellenir.
Hangi yolu seçerseniz seçin hedef aynıdır: harekete geçecek kadar doğru ve harekete geçmenin fark yaratacağı kadar erken verilmiş bir yanıt.
Sık sorulan sorular
Otizm gerçekten 4 aylıkken tespit edilebilir mi?
Gözleme dayalı davranışsal tanı bu kadar erken güvenilir değildir; ancak yüzlere dikkat, isme tepki ve karşılıklı seslenme alanlarındaki ölçülebilir farklılıklar, sonradan tanı alan birçok bebekte mevcuttur. EICADD'nin AiDi cihazı bu istemsiz tepkileri ölçer ve çocukları dört aylıktan itibaren değerlendirebilir.
Bebeğim bazen göz teması kuruyor. Bu otizmi dışlar mı?
Hayır. Otizmli çocukların çoğu, özellikle ebeveynleriyle, bir miktar göz teması kurar. Önemli olan göz temasının dikkati paylaşmak ve iletişim kurmak için kullanılıp kullanılmadığı, ne kadar tutarlı olduğu ve çocuğun yaşına uygun diğer becerilerle — işaret etme, isme tepki, taklit ve babıldama — birlikte görülüp görülmediğidir.
Geç konuşma tek başına otizm belirtisi midir?
Genellikle hayır. Geç konuşan çocukların çoğu açığı kapatır ve başka bir farklılık göstermez. Geç konuşma; sınırlı jestler, sınırlı hayali oyun, isme zayıf tepki ve tekrarlayan davranışlarla birleştiğinde otizm olasılığı artar.
Ya çocuk doktorum beklememi söylerse?
Belirli bir neden ve belirli bir tarih isteyin. Yukarıdaki belirtilerden birkaçını fark ettiyseniz, değerlendirme hiçbir risk taşımaz ve büyük bir potansiyel fayda sunar; beklemenin ise ölçülebilir bir maliyeti vardır. EICADD'de değerlendirme randevusu almak için sevk gerekmez.
Çocuğunuzun gelişimi konusunda endişeli misiniz?
Tek bir AiDi seansı 6,5 dakika sürer, çocuğunuzun konuşmasını gerektirmez ve dört aylıktan itibaren uygulanabilir. Ajman veya Amman'da bir değerlendirme ya da online danışmanlık için randevu alın.
